سه شنبه - 2017 نوامبر 21 - 3 ربيع الاول 1439 - 30 آبان 1396
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 217852
تاریخ انتشار : 2 شهریور 1396 12:46
تعداد مشاهدات : 119

مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

عوامل و موانع شکرگزاری

قرآن در آیات متعدد به تبیین و تحلیل علل و عوامل شکرگزاری و موانع آن می پردازد تا روشن سازد که چرا بیشتر مردم از سپاس و شکر گزاری اعراض می کنند و به ناسپاسی و کفران نعمت روی می آورند. نویسنده در نوشتار زیر به تحلیل قرآن در این باره پرداخته است...


چیستی شکر
شکر، به معنای شناخت احسان و نشر آن (لسان العرب، ج7، ص170) و یا تصور نعمتی و اظهار آن (مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص 461) یکی از حالات طبیعی آدمی است. هنگامی که انسان از کسی نعمتی دریافت می کند و احساس محبت و مهری را می بیند و آن را احساس می کند، به طور طبیعی، عواطف وی برانگیخته می شود و نسبت به طرف مقابل واکنش مثبت و سازنده ای نشان می دهد و با قلب و زبان به ستایش احسان کننده و صاحب نعمت می پردازد.


گاه مراد از شکرگزاری نسبت به نعمتی، ستایش قلبی و یا زبانی نیست، بلکه مراد از آن، تنها به کارگیری درست نعمتی در مسیر درست و محل مناسب آن است. از این دست شکرگزاری می توان به شکر نعمت اعضا و جوارح اشاره کرد که وقتی کسی می گوید شکر نعمت چشم و یا گوش را به جا آورید منظور وی از این عبارت بهره گیری درست از آنها و صرف آن در جای خود می باشد.
چنانکه هنگامی که شکر را به خداوند نسبت می دهیم و می گوییم خداوند نسبت به چیزی یا کسی شکرگزار می باشد، منظور آن است که خداوند به بندگان خویش که از نعمتی به درستی بهره گرفته و در مصرف به جای آن کوشیده اند، پاداش می دهد و یا در رشد اعمال نیک و افزایش پاداش های مضاعف توجه خاص و عنایت ویژه ای مبذول می دارد. (مفردات، ص 461 و لسان العرب، ج 7، ص 170).
شکرگزاری انسان نسبت به هرکسی از جمله خداوند هرچند که امری طبیعی است ولی امری اختیاری نیز می باشد؛ از این رو خداوند در آیاتی چون 62 سوره فرقان و 40 سوره نمل و 12 سوره لقمان و 3 سوره انسان سخن از اختیاری بودن شکر و سپاسگزاری به میان می آورد و در آیات بسیاری چون 243 سوره بقره و 10 و 17 سوره اعراف از ترک سپاسگزاری به درگاه الهی ازسوی اکثریت مردم سخن می گوید.
شکرگزاری، سفارش خداوند
خداوند به علل مختلفی در مقام ربوبیت از مردمان می خواهد که با شیوه های گوناگون شکرگزار نعمت های بی شمار الهی باشند و برای تشویق مردم به شکرگزاری به فواید و آثاری چون ارزشمندی شکرگزاری به عنوان یک فضیلت انسانی و اخلاقی (ابراهیم آیه 5 و لقمان آیه 31 و سبا آیه 19) و نشانه ارزشمندی وی (انعام آیات 52 و 53) افزایش نعمت (رعد آیه 11، ابراهیم آیه 7) دستیابی به بصیرت و بیداری دل ها (اعراف آیه 58) تداوم نعمت و بقای آن (نحل آیه 112 و سباء آیات 15 و 16) مایه راهیابی به صراط مستقیم و هدایت الهی (نحل آیات 120 و 121) برخورداری از نعمت ها و نیکی ها و خیر دنیوی (همان) و رهایی از عذاب الهی (قمر آیات 34 و 35) و رضایت خداوند (زمر آیه 7) و رشد اقتصادی فردی و اجتماعی (ابراهیم آیه 7 و نحل آیه 112 سبا آیات 15 و 16) و مانند آن اشاره می کند.
درضمن به مردمان هشدار می دهد که سپاسگزاری و شکر نعمت های خداوندی را ترک نکنند؛ زیرا ترک آن موجب سلب نعمت می شود و خداوند مردمانی را که شکرگزار نعمتی نباشند به سختی می گیرد. (رعد آیه 11 و سباء آیات 15 تا 17)
آیات 35 و 71 و 73 سوره یس و آیه 70 سوره واقعه ترک شکرگزاری دربرابر نعمت های الهی را کاری زشت می شمارد و افرادی که ترک شکر نمایند را سرزنش می کند. آیه 172 سوره بقره و 114 سوره نحل بر وجوب شکر خدا همانند دیگر عبادات واجب تاکید کرده است.
قرآن در آیه 63 سوره انعام از عهد مردمان نسبت به شکرگزاری از نعمت های خداوندی در هنگام گرفتاری ها و سختی ها سخن می گوید که نشان می دهد که آنان در حالت آسایش و آرامش به سوی ناسپاسی کشیده می شوند، درحالی که در حالت گرفتاری و سختی، خود را سپاسگزار نشان می دهند. این بدان معناست که انسان ها هم موجوداتی ناسپاس هستند و هم به عهد خویش وفا نمی کنند.
آیه 12 سوره لقمان تبیین می کند که سپاسگزاری به درگاه خداوند ریشه در حکمت دارد و انسان هایی که از نعمت حکمت برخوردارند شاکر نعمت های خداوندی می باشند. این بدان معناست که شناخت و آگاهی از فلسفه سپاس و نعمت و نیز جایگاه خود و خدا موجب می شود تا انسان واکنش های مناسب و درست نشان دهد و کسانی که از شکرگزاری سر باز می زنند در حقیقت انسان هایی هستند که از حکمت بهره ای نبرده اند.
هر کسی که دارای شناخت و آگاهی بیشتری به هستی و خدا و خود است نسبت به نعمت های الهی واکنش مثبت تر و بهتری نشان می دهد که این خود بیانگر درجات مختلف سپاس نیز می باشد. از این رو خداوند در آیات 5 سوره ابراهیم و 3 اسراء و 30 فاطر و آیات دیگر از وجود درجات و مراتب در شکرگزاری سخن می گوید و شکر فراوان مردمان دربرابر افزایش کمی و کیفی شکرگزاری ازسوی خداوند را مورد تاکید قرار می دهد. (فاطر آیه 34 و شورا آیه 23 و تغابن آیه 17)
البته انسان ها هرچه در شکرگزاری خداوند بکوشند و درنهایت آن قرار گیرند نمی توانند مدعی شوند که شکر نعمت های الهی را به جا آورده اند؛ زیرا از شکر نعمت های بی حد و حصر الهی ناتوان هستند. (ابراهیم آیه 34 و نحل آیه 18)
سعدی در گلستان خویش براساس این آیات می نویسد: منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت، هر نفسی که فرو می رود ممد حیات است و چون برون می رود مفرح ذات. پس در هر نفس دو نعمت موجود است و بر هر نعمت شکری واجب.
از دست و زبان که برآید / کز عهده شکرش به درآید.
بنده همان به که ز تقصیر خویش
عذر به درگاه خدای آورد
ورنه سزاوار خداوندیش
کس نتواند که بجای آورد
عوامل و موانع شکر
چنانکه گفته شد خاستگاه شکر در شناخت نعمت و ارزش و کاربرد آن برای انسان است؛ زیرا هر چه انسان به چیزی و آثار و فواید آن آگاه تر باشد واکنش مثبت و سازنده تری از خود بروز می دهد. از این رو خداوند سپاسگزاران را انسان هایی می شمارد که براساس حکمت عمل می کنند. در حقیقت شناخت فلسفه آفرینش و اهداف وجودی خود و نعمت هایی که ارزانی می شود موجب می شود تا مردمان به سوی شکرگزاری متمایل شوند. (واقعه آیات 68 تا 70 و نحل آیه 78 و مومنون آیه 78 و سجده آیه9)
از این رو خداوند در آیات قرآن می کوشد تا به تشریح و تبیین نعمت ها و فواید آن در زندگی بشر بپردازد و آن را عاملی برای شکرگزاری آنها قرار دهد. خداوند در آیات 89 سوره مائده و 58 سوره اعراف و 50 سوره فرقان در تحلیل علل و عوامل شکرگزاری به نقش تبیین و تشریح وضعیت بشر و نعمت ها و آیات الهی توجه می دهد تا معلوم کند که تا چه اندازه شناخت امری در شکرگزاری می تواند نقش داشته باشد.
از دیگر علل و عوامل اساسی در شکرگزاری می توان به ایمان انسان ها اشاره کرد؛ زیرا بسیاری از کسانی که نسبت به همه چیز شناخت دارند، از نظر عاطفی و احساسی متأثر نمی شوند و قلب و جانشان گرایش به آن پیدا نمی کند. از این رو خداوند از کسانی یاد می کند که شناخت کاملی دارند و در مقام یقین هستند ولی با این همه دل و جانشان منکر آن چیز می شود.
بر این اساس پس از شناخت، باید عنصر ایمان را نیز افزود تا شکرگزاری در شخص تحقق یابد. آیه 172 سوره بقره و نیز 53 سوره انعام به ایمان به عنوان یکی از عناصر و عوامل اساسی در شکرگزاری انسان تأکید می ورزد.
آیات دیگری این دو عنصر و مولفه اصلی را باز کرده و تبیین می کنند که چگونه ایمان و شناخت در درجات مختلف می تواند شیوه شکرگزاری را تغییر دهد چنانکه می تواند عاملی مهم در شدت و ضعف یافتن شکرگزاری باشد.
انسانی که اهل توحید محض است و از هرگونه شرک خفی و اخفی در امان است به گونه ای دیگر شکر می گذارد که انسان مشرک به شرک خفی و یا خفی آن را انجام می دهد. در حقیقت رهایی از هرگونه شرک و دستیابی به مراتب عالی تر در کمیت و کیفیت شکرگزاری بشر تأثیر شگرفی به جا می گذارد که آیات 63 و 64 سوره انعام و 38 سوره یوسف به آن توجه می دهد.
بر این اساس می توان گفت که تزکیه نفس و جدایی انسان از پلیدی در سایه رسالت پیامبر حرکت کردن، خود عاملی مهم د ر شکرگزاری بهتر بشر می باشد که آیات 151 و 152 سوره بقره بر آن تأکید می ورزد.
رعایت تقوا که در آیه 123 سوره آل عمران به عنوان زمینه ساز شکر بهتر بشر معرفی شده است براساس این تحلیل معنا و مفهوم درست می یابد.
توجه به ربوبیت و نیز معاد و رستاخیز عامل مهمی در انگیزش سپاسگزاری در بشر است که آیات 17 سوره عنکبوت و نیز 14 سوره لقمان به آن اشاره می کند. این بدان معناست که انسان هرچه بیشتر به خود و جهان و اهداف و فلسفه آفرینش توجه یابد در ارزیابی محیط و نعمت هایی که در اختیار او گذاشته شده است رفتار و کنش و واکنش درست تری بروز می دهد و رشد و تعالی خویش را سبب می شود.
خداوند در آیه 78 سوره نحل و نیز 78 سوره مومنون در یک جمع بندی بیان می کند که بهره مندی انسان از قلب و قدرت درک و تعقل در کنار ایمان و تزکیه موجب می شود تا در مقام درست تری قرار گرفته و تحلیل واقع بینانه ای از خود و هستی داشته باشد و ضمن شناخت جایگاه خود و خدا به شکرگزاری بپردازد و هم به زبان و هم به قلب شکرگزار خداوند و نعمت هایش بوده و در عمل نیز با به کارگیری درست نعمت در جای مناسب آن شکرگزار واقعی نعمت باشد.
خداوند در آیه 15 سوره احقاف رشد و کمال عقلی بشر را مایه توجه افزون تر آدمی برای سپاسگزاری به درگاه ربوبی برمی شمارد که این تأکیدی بر معنای پیش گفته است. آیات 151 و 152 سوره بقره و نیز 79 و 80 سوره انبیاء و 15 و 19 سوره نمل نیز همین معنا را مورد توجه قرار می دهد و بر مقام علم و دانش و نقش آن در سپاسگزاری تأکید می کند.
به هر حال در علل و عوامل شکرگزاری می توان به شناخت و ایمان و تقوا به عنوان علل اصلی توجه کرد هرچند که علل و عواملی دیگر نیز در ایجاد انگیزه و زمینه های شکرگزاری تأثیر دارد ولی همه آن در چارچوب همین معنا تحلیل و تبیین می شوند. بر این اساس امور دیگر تنها به عنوان مصادیق و موارد جزیی همین کلی می باشد.
در بخش موانع شکر می توان به مسائلی چون فقدان شناخت، عقل، علم، ایمان، تزکیه، شرک و مانند آن اشاره کرد؛ زیرا فقدان هر یک خود مانع جدی در شکرگزاری انسان تلقی می شود.
البته قرآن آسایش و رفاه بیش از اندازه و رسیدن به مقام استغنای تخیلی و توهمی (انعام آیات 63 و 64 و یونس آیات 22 و 23) را از جمله موانع سپاسگزاری معرفی می کند که خود امری مهم و حساس است که می بایست بدان توجه ویژه ای مبذول داشت. چنانکه توجه به مسئله دشمن بیرونی یعنی ابلیس به عنوان مانع نیز یکی از مسائل مهم و اساسی در بخش موانع است، زیرا ابلیس دشمن سوگند خورده ای است که بر جنبه ناسپاس سازی بشر تأکید داشته است. (اعراف آیات 11 تا 17)
به هر حال مواردی چون کفر (سجده آیات 7 و 9) و شرک (زمر آیات 7 و 8 و زخرف آیات 12 تا 15) از موانع ناسپاسی بشر است که می بایست همواره مورد توجه قرار گیرد.

جمال ربانی معارفی از کیهان



نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :