شنبه - 2017 دسامبر 16 - 28 ربيع الاول 1439 - 25 آذر 1396
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 205102
تاریخ انتشار : 3 فروردین 1396 13:23
تعداد مشاهدات : 157

مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

آداب و آثار سفر از منظر قرآن- مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

در مطلب حاضر نویسنده ضمن اشاره به برخی از اهداف و آثار سفر از دیدگاه قرآن، پاره ای از آداب مربوط به سفر را توضیح داده است...


چیستی و آثار سفر
یکی از مهمترین عوامل ایجاد انگیزه در انسان، توجه یابی به اهمیت و ارزش کاری است که می خواهد انجام دهد؛ زیرا اگر انسان نسبت به کاری آگاهی داشته و آثار و برکات آن عمل را در زندگی خود بداند، با جزم علمی به میدان عمل می رود و با عزم و همت عالی ارادی در کار وارد شده و تا پایان استقامت ورزیده و تا به مقصد و مقصود نرسیده دست از تلاش و کوشش برنمی دارد و همه موانع را از سر راه برداشته و مقتضیات را تامین می کند. از همین رو در آیات قرآن برای ایجاد انگیزه و عزم جدی و همت عالی در عمل، به حوزه اندیشه ای و تبیین آثار هر کار و حتی احکام شرعی توجه بسیاری مبذول شده است؛ چرا که انسان با شناخت آثار هر کاری ارزش و اهمیت آن را می شناسد و بدان دل می بندد و برای تحقق آن تلاش می کند و تا رسیدن به مقصود از پا نمی نشیند. (زخرف، آیه 14)


سفر را سفر گفته اند؛ چون انسان از خانه بیرون می زند و در جاده میان شهری قرار گرفته و در سرزمین باز به حرکت در می آید به طوری که برای همگان آشکار می شود. واژه سفر به معنای آشکار شدن است. از همین رو بيرون شدن از شهر خود و آشكار شدن در زمين باز و خارج از منازل را سفر می گویند. (لسان العرب، ج 6، ص 276، «سفر».) همچنین به زن بی حجاب که مو و یا چهره خود را آشکار می کند، سافر و سوافر می گویند؛ چنانکه بامدادان را نیز سافر می گویند و خداوند می فرماید: وَالصُّبْحِ إِذَا أَسْفَرَ؛ و سوگند به بامداد چون آشكار شود.(مدثر، آیه ۳۴)


قرآن برای سفر اهداف و آثاری بیان می کند که به دو مورد آن اشاره می شود:


1. اهداف اقتصادی و تجارت: یکی از مهمترین اهداف انسان ها از سفر، کار و تجارت است. از آنجا که همه وسائل و نیازهای زندگی به میزان نیاز و متناسب در یک محیط فراهم نیست، انسان ها دست به مسافرت تجاری می زنند. خداوند در سوره قریش، مهمترین اهداف سفرهای آنان را سفرهای تجاری دانسته که برای تامین نیازهای مردم قریش انجام می شد؛ زیرا سرزمین قریش، محیطی نبود که قابل کشت و زرع باشد. خداوند درباره سفر ومسافرت برای کسب روزی و رزق می فرماید: وَآخَرُونَ يَضْرِبُونَ فِي الْأَرْضِ يَبْتَغُونَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ؛ و گروهی ديگر در زمين سفر مىكنند و در پى روزى خدا هستند. (مزمل، آیه 20) پس کسب روزی، فراهم آوری آسایش و دیگر فعالیت های اقتصادی و تجاری از جمله اهداف سفر است که در این آیات و آیات دیگر بیان شده است.


2. اهداف علمی - فرهنگی: از دیگر اهداف سفر اهداف علمی – فرهنگی است؛ زیرا انسان در سفر با محیط های جدید، اقوام، فرهنگ ها، علوم و تجربیاتی آشنا می شود که در محیط زندگی خود آشنا نشده و نمی شود. لازمه اینکه انسان باید در جهان پیرامون نظر کند (اعراف، آیه 185؛ ق، آیه 6؛ غافر، آیات 21 و 82)، این است که تا سفرهای خشکی و دریائی و آسمانی داشته باشد. عبرت گیری در همه ابعاد از جمله عبرت در حوزه سنت های الهی حاکم بر جامعه مانند سنت نابودی و استیصال به سبب گناه و جرم و ظلم، خود نوعی تجربه گیری است که از طریق سفر به دست می آید. (همان؛ حج، آیات 45 و 46؛ نمل، آیه 69) انسان با سفر و مسافرت می تواند تحلیل دقیق و علمی از سنت های الهی در باره جان، جامعه و جهان به دست بیاورد و قوانین حاکم بر آنها را به دست آورده و بتواند پیش بینی علمی داشته باشد و خود را برای شرایط گوناگون آماده سازد. خداوند در آیات 43 و 44 سوره فاطر می فرماید: انگيزه اين كارشان فقط استکبارورزی و گردنكشى در روى زمين و نيرنگ زشت بود و نيرنگ زشت جز دامن صاحبش را نگيرد؛ پس آيا جز سنت و سرنوشت‏ شوم پيشينيان را انتظار مى برند و هرگز براى سنت‏ خدا دگرگونى نخواهى يافت. آيا در زمين نگرديده‏ اند تا فرجام كار كسانى را كه پيش از ايشان زيسته و نيرومندتر از ايشان بودند بنگرند؛ و هيچ چيز نه در آسمانها و نه در زمين خدا را درمانده نكرده است؛ چرا كه او همواره داناى تواناست. همین مطلب در آیه 82 سوره غافر و آیات دیگر قرآن نیز بیان شده است. به طور کلی قرآن انسانها را به انجام سفر تشویق می کند تا با دقت و تدبر در آثار پیشینیان از عملکردهای آنان عبرت بگیرند و روش اشتباه آنان را تکرار نکنند.


برخی از احکام و آداب سفر
سفر همانند هر فعل از افعال مکلفین دارای احکام و آدابی است که باید مراعات شود؛ زیرا اسلام دین زندگی است و بر آن است تا سبک زندگی را چنان سامان دهد که فلسفه زندگی و هدف یا اهداف آفرینش از طریق آن تحقق یابد. از این رو درآیات قرآن به احکام و آداب سفر توجه شده است.

از جمله مهمترین احکام و آداب سفر می توان به موارد زیر اشاره کرد:


1. حرمت عینی روزه: مسافرت موجب می شود که روزه باطل شود و حرام ا ست مسافر روزه بگیرد. شخص در طول سفر نمی تواند و نمی بایست روزه بگیرد و پس از سفر باید روزه های واجب خود را قضا کند. (بقره، آیات 183 تا 185)


2. وجوب عینی قصر نماز: نماز مسافر شکسته است و می بایست نمازهای چهار رکعتی را دو رکعت بخواند. البته نماز مغرب سه رکعتی خوانده می شود. خداوند می فرماید: واِذَا ضَرَبتُم فِى الاَرضِ فَلَيسَ عَلَيكُم جُناحٌ اَن تَقصُروا مِنَ الصَّلوهًًْْ؛ هرگاه مسافرت کردید پس باکی نیست که نمازتان را بشکنید و کوتاه کنید.(نساء، آیه 101) این حکم بر اساس روايت منقول از امام باقر(ع) تاکید می شود. (من لايحضره الفقيه، ج 1، ص 278، ح 1)


3. وجوب کفایی سفر علمی: چنانکه گفته شد از جمله اهداف و آثار سفر، سفرهای علمی است. از نظر قرآن برخی از افراد هر ملت و گروهی باید برای تحصیل علوم بویژه علوم اسلامی مسافرت کرده و پس از آموزش به میان قوم بازگشته به تعلیم و تربیت مردمشان بپردازند. پس سفر علمی برای گروهی از هر مردمی واجب کفایی است. (توبه ، آیه 122)


4. وجوب کفایی سفر جهادی: همچنین سفر برای جهاد برای شمار مورد نیاز در جبهات جهاد به عنوان یک واجب کفایی در آیات قرآن بیان شده است. (توبه، آیات 42 و 122)


5. وجوب کفایی سفر تبلیغی: از نظر قرآن افرادی به میزان کفایت باید برای امر تبلیغ دین اسلام به مسافرت بروند. پس سفر، براى ارشاد مردم و تبليغ اسلام از نظر قرآن یک واجب کفایی است. (توبه، آیه 122)


6. وجوب تیمم در سفر برای فاقد آب: از نظر قرآن، تيمّم، وظيفه مسافر فاقد آب در سفر است. پس اگر آب تنها به میزان نوشیدن باشد، برای غسل و وضو می بایست تیمم کند. (نساء، آیه 43؛ مائده، آیه 6)


7. جواز سفر تجاری: جایز است که انسان برای کسب درآمد اضافی، تجارت کند و به سفر برود.(مزمل، آیه 20)


8. وجوب شکر خدا: از آداب مسافرت شکر و سپاس نسبت به نعمت های الهی است. پس يادآورى نعمتهاى الهى و شکر گزاری نسبت به آن واجب است. (زخرف، آیات 12 تا 14)


9. وجوب تذکر نسبت به آخرت: لازم است تا مسافر هنگام سفر دنیوی متوجه سفر حقیقی اخروی باشد. پس توجّه به سفر آخرت، هنگام سفر و سوار شدن بر وسیله نقلیه ضروری است. (همان)


10. وجوب تسبیح: تسبیح خداوند با گفتن سبحان الله از آداب واجب و لازم مسافرت است که باید در هنگام سوار شدن بر وسیله نقلیه گفته شود. خداوند می فرماید: و همان كسى كه جفتها را يكسره آفريد و براى شما از كشتي ها و دام ها وسيله‏ اى كه سوار شويد قرار داد تا بر پشت آنها قرار گيريد؛ پس چون بر آنها برنشستيد نعمت پروردگار خود را ياد كنيد و بگوئيد پاك است كسى كه اين را براى ما رام كرد و گرنه ما را ياراى رام‏ساختن آنها نبود؛ و براستى كه ما به سوى پروردگارمان بازخواهيم گشت. (همان)


11. درخواست امنیت: انسان برای کسب امنیت در سفر باید از خداوند آن را بخواهد.(همان) داشتن امنیت در سفر از عنایت های الهی است.(قریش، آیات 1 تا 4)


12. توقف میان راهی: از آداب سفر آن است که مسافر در مکان هایی در میانه راه توقف و استراحت کوتاهی کند و برای ادامه سفر آماده شود. (نحل، آیه 80)


13. سبک باری: مسافر باید سبک بار باشد و وسایل زیاد و سنگینی را همراه خود بر ندارد.(همان)


14. اسباب قابل حمل و نقل: همچنین مسافر باید اسبابی را با خود بردارد که قابل حمل و نقل آسان باشد. (همان)


15. آسانی و آسایش در جمع و پخش وسایل: وسایل و اسبابی را انتخاب کند که به سرعت و شتاب قابلیت جمع کردن و پخش مجدد داشته باشد. (همان)


16. وجوب کفایی کمک به مسافران در راه: همانطوری که بر ساکن شهرها است که بر مسافران تهیدست و نیازمند کمک، یاری مالی و مانند آن داشته باشند؛ همچنین مسافران موظفند تا به کمک دیگر مسافران نیازمند بشتابند. (بقره، آیه 215)


17. وجوب محافظت و مراقبت از همسفران: لازم است تا همسفران مراقب و مواظب یک دیگر باشند و امنیت و آرامش و آسایش یک دیگر را در حد توان به عنوان امین و امانت دار تامین کنند.(یوسف، آیه 66)


18 فراهم آوری جهاز و وسایل سفر: باید وسایل سفر را از پیش آماده و بارگیری کرد تا در سفر با مشکلاتی مواجه نشود. (یوسف، آیه 59)


19. سفر در روز: بهترین سفر آن است که در روز انجام گیرد مگر آنکه شرایط به گونه ای باشد که در شب سفر کرد. (صافات، آیات 133 تا 138؛ اسری، آیه 1) اما بیتوته کردن در شب بهتر است.(قصص، آیات 21 تا 29)


20. توکل و توسل در سفر: انسان باید در هر سفری توکل بر خدا کند و توسل نماید؛ البته برخی از سفرها همچون سفر دریایی و هوایی خطرناک و همراه با بیم و امید است و انسان احساس می کند نیازمندی بیشتری به توسل و توکل دارد؛ ولی این امر نباید به دور از اخلاص باشد. (یونس، آیه 22؛ اسراء، آیات 67 تا 69؛ عنکبوت، آیه 65؛ یس، آیات 41 تا 44؛ انبیاء، آیه 81) سفر هوایی حضرت سلیمان نبی(ع) با استفاده از باد در قرآن آمده است. (سباء، آیه 12)


21. تحقیق پیش از سفر: انسان باید برای آنکه سفرش با خوشی همراه باشد و امکانات مناسب را در اختیار داشته و از آسایش و آرامش بهره مند شود، پیش از هر سفری باید تحقیق جامعی از مقصود و مقصد داشته باشد و از اخبار هواشناسی و نیازهای منطقه ای آگاه باشد و اسباب مناسب را بویژه برای سفرهای فصلی چون تابستانی و زمستانی فراهم آورد. (کهف، آیات 86 تا 90؛ قریش، آیات 1 تا 4) همچنین انسان باید قبل از سفر مقصد و مقصود خود را مشخص کند و برای آن برنامه ریزی داشته باشد. (کهف، آیات 60 تا 65)


22. تامین نیازهای سفر: در هنگام سفر در هر موقعیت و مناسبتی باید کاری کرد که اسباب آسایش و آرامش همسفران فراهم آید و اگر نیازی به آتش یا گرما و نور یا امور دیگری است مهیا شود. (طه، آیات 9 و 10؛ نمل، آیه 7؛ قصص، آیات 21 تا 29)


23. مراعات امنیت در ورودی های شهر: مسافران باید برای حفظ خود و پرهیز از مشکلات بویژه در هنگام ورود به شهرها شرایطی را فراهم آورند که امنیت و آرامش آنان با مشکلی مواجه نشود؛ استفاده از ورودی ها و خروجی های چندگانه می تواند آمد و شد را آسان و از بسیاری از مشکلات بکاهد. (یوسف، آیه 67)


24. استفاده از راهنما: از دیگر آداب سفر استفاده از راهنما است که می تواند نقشه یا افراد یا تجهیزات امروزی باشد.(نحل، آیه 16) در صورت اشتباه باید تصحیح مسیر کرد و به اصلاح آن اقدام نمود زیرا عوامل درونی و بیرونی حتی شیطان نیز برای ایجاد خطا و انحراف وارد عرصه سفر افراد بویژه سفرهای خاص می شود. (کهف، آیات 60 تا 68)


25. خوردن ناهار: اگر انسان در شهر و دیار خود بیشتر به وعده صبحانه یا شام توجه دارد، در سفر نیاز است تا تغذیه را افزایش دهد تا از فشار و رنج سفر کاسته شود و فرصتی برای تجدید قوا فراهم آید. (کهف، ایات 60 تا 65)


26. وصیت در سفر: وصيّت در مسافرت، هنگام ظاهر شدن آثار مرگ و کتابت آن و گرفتن شاهد بر آن لازم و ضروری است(مائده، آیه 106)؛ زیرا جمله «شهادهًْ…» خبريّه در مقام انشاء است و بر وجوب دلالت مى كند. (زبدهًْ البيان، ص 599 - 600) همچنین شرط اسلام و عدالت، براى شاهدان وصيّت، در صورت سفر و نبود مسلمان عادل ساقط می شود و نیازی به این شروط در هنگام وصیت نیست. (همان) البته باید توجه داشت که سفر و مسافرت از عوامل مرگ نیست چنانکه برخی از کافران و منافقان گمان کرده اند؛ بلکه هر گاه مرگ آدمی برسد فرقی نمی کند که در سفر باشد یا حضر. پس نه حضر موجب حفظ انسان از اجل و مرگ می شود و نه سفر موجب مرگ یا برعکس؛ زیرا عامل مرگ نه سفر است نه حضر؛ چنانکه عامل رهایی از مرگ نیز هیچ کدام از آنها نیست. (آل عمران، آیه 156؛ فتح، آیات 11 و 12)


27. وجوب ثبت قرض و وام: انسان در سفر ممکن است قرض و وامی دریافت کند. گرفتن رهن و وثيقه از بدهكار در سفر، در صورت نبود كاتب براى ثبت سند لازم و ضروری است (بقره، آیات 282 و 283)؛ زیرا «دين» در آیه به معناى قرض است. (المصباح، ج 1 - 2، ص 205، «دان»؛ مفردات، ص 323، «دين»)


البته در آیات و روایات آداب و احکام دیگری برای سفر گفته شده که در این مقال به همین مقدار بسنده می شود.

kayhan.ir



نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :