چهارشنبه - 2017 دسامبر 13 - 25 ربيع الاول 1439 - 22 آذر 1396
Delicious facebook Telegram RSS ارسال به دوستان نسخه چاپی ذخیره خروجی XML خروجی متنی خروجی PDF
کد خبر : 204246
تاریخ انتشار : 16 اسفند 1395 20:50
تعداد مشاهدات : 234

مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

سنت پاداش و کیفر در دنیا- مدرسه علمیه حضرت ولی عصر(عج)

خداوند برای تشویق مومنان و نیز هشدار دادن و عبرت به دیگر انسانها، بخشی از قانون مکافات و کیفردهی را در این دنیا به اجرا در می آورد...


در مطلب حاضر نویسنده به یکی از سنتهای الهی حاکم بر جهان هستی یعنی سنت کنش و واکنش یا همان مکافات اعمال اشاره و این مقوله را بررسی کرده است که بر اساس سنت مکافات، هرکسی هر کار خوب یا بدی انجام دهد، در این دنیا مکافات و جبران آن را خواهد دید اما این به معنی جبران کامل پاداش ها و کیفرهای اعمال نیست بلکه بخشی از آن است و دنیا ظرفیت آن را ندارد که بتوان در بستر آن، کنشهای انسانها تماما جبران و مکافات شود ولی با این حال خداوند برای تشویق مومنان و نیز هشدار دادن و عبرت به دیگر انسانها، بخشی از قانون مکافات و کیفردهی را در این دنیا به اجرا در می آورد.
***
دنیا سرای انسان سازی


دنیا در نگرش قرآنی، مکان استقرار خلافت انسانی است. انسان در این دنیا که در اصطلاح و نگرش فقهی اسلام از آن به سرای تکلیف یاد می کنند، می بایست با تلاش و مجاهدت بسیار، ظرفیت ها و توانمندی هایی را که در او سرشته شده، به فعلیت رساند و در یک فرآیند خود را بسازد. به این معنا دنیا سرای انسان سازی است و این ماده خام خاکی در فرآیندی جانکاه و سخت و دشوار، قوا و توانمندی هایی را که در اصطلاح قرآنی از آن به اسمای الهی یاد می کنند به شکل و قالبی درخور یا زشت و پلید در می آورد. از این رو می تواند از فرشتگان و هر آفریده دیگری که در آفرینش است برتر شود و یا از همه آنان فروتر گردد و چون چهارپایان و کمتر از آنها درآید.


در نگرش قرآنی انسان به جهت وجود عوامل و قوای متضاد و متناقض می تواند از غریزه و یا غرایزی بهره برد که او را در مقام فجور می نشاند و یا با بهره برداری از فطرت و غرایزی دیگر که در او سرشته شده می تواند به مقام متقین وارد شود و بر هستی فخر فروشد. دنیا از چنین جایگاه مهم و بلند و بزرگی برخوردار است. از آن رو آزمون (فتنه) و بلا و ابتلا امری طبیعی است تا انسان در چالش با خود و پیرامون، بتواند ظرفیت ها و توانمندی هایش را به فعلیت درآورد.


سنت های الهی
دنیا از ویژگی هایی برخوردار است که یکی از آنها مورد نظر ما در این نوشتار است خصلت کنش و واکنش است. به این معنا که هر فعل و رفتار ما در این دنیا از خود آثار مثبت و یا منفی به جا می گذارد و واکنش و عکس العملی بروز می دهد. سنت کنش و واکنش به تعبیر قرآنی به معنادی قانون و سنت های طبیعی است که بر جهان و جامعه و تاریخ حاکم است.
سنت در این اصطلاح، اصول کلی حاکم بر نظام هستی است که در تشریع و تکوین جاری می شود. بنابراین قانون و سنت الهی مانند قانون جاذبه و یا دیگر قوانین طبیعی امری است که نمی توان از آن گریخت. انسان وقتی به اختیار و یا به اجبار زهری را می خورد به طور طبیعی بدن نسبت به آن واکنش نشان می دهد و اگر از پادزهر بهره نبرد، می میرد. این قانون و سنت الهی است که بر هستی جاری است. قوانین و سنت های بسیار فراوان دیگری نیز وجود دارد که درجامعه به عنوان یک پدیده و تاریخ انسانی جاری است.


علل موکول شدن عذاب مکافاتی به آخرت
یکی از سنت های الهی سنت پاداش و کیفر (مکافات) است. این سنت هرچند که در تبیین قرآنی به گونه ای است که پاداش و کیفر به دلایلی در آخرت تحقق خواهد یافت و این سرا ظرفیت اجرای کیفر و پاداش اعمال را ندارد و یا خدا نمی خواهد که امر پاداش ها و کیفرها به این سرا آورده شود و ادله فراوانی را قرآن و پیامبر (صلی الله علیه و آله) برای این تاخیر مکافات بیان می کنند، ولی با این همه بخشی از پاداش ها و کیفرها (مکافات) در همین دنیا انجام خواهد شد. البته تعبیر به مکافات به جهت آنکه بیانگر همسانی میان عمل و عکس العمل و کنش و واکنش است، واژه ای نارساست؛ زیرا بسیاری از اعمال و کنش ها به گونه ای است که دنیا ظرفیت و امکان تکافو و همسانی را ندارد. کسی که جنایات بسیاری را مرتکب می شود و اعمال خلاف و بزه های زیادی انجام می دهد با کشتنش نمی توان مدعی مکافات او شد.


قرآن تصریح دارد که رحمت و مهربانی خداوند بر خشم و غضب او پیشی گرفته است (بقره/64) و او اراده نکرده است تا در این دنیا که دنیای تکلیف است به مجازات بدکاران و پاداش دهی به نیکان بپردازد. در بیانی دیگر می فرماید : «اگر بخواهیم مردمان را بر گناهانشان مجازات کنیم جنبده ای بر زمین نمی ماند. (نحل/ 61) از سوی دیگر کافران و مشرکان را سرزنش می کند که چرا به عذاب خواهی و تعجیل آن روی آورده اند و از خدا و پیامبرش درخواست عذاب استعجالی در دنیا را دارند. (حج/ 47، عنکبوت 53)


قرآن بیان می کند که هدف از تأخیر در عذاب این است تا رحمت بر بدکاران تمام شود (کهف آیه 58). با این همه برخی از پاداش ها و کیفرها در این دنیا انجام می گیرد تا از سویی عاملی برای دلگرمی نیکوکاران باشد و از سوی دیگر از گسترش دامنه فساد و تباهی به همه جامعه و اهل زمین جلوگیری کند. به سخن دیگر پیشی گرفتن کیفر از آن روست تا جلوی پیشروی غده سرطانی و بدخیمی را بگیرد تا دامنه آن روز به روز گسترش نیابد و دیگر اعضای سالم را نیز بیمار نسازد.


اقسام کیفرها و پاداش های دنیوی
این کیفرها و پاداش ها که در دنیا صورت می گیرد و در حقیقت بخشی از جبران و مکافات است، به دو دسته تشریعی و تکوینی تقسیم می شود. کیفرهای تشریعی آن دسته از کیفرهایی هستند که در قالب قانون، تنظیم و تدوین شده است و به صورت حدود و تعزیرات به آن عمل می شود، مانند حد قصاص و سرقت.


کیفرها و پاداش های تکوینی همان چیزی است که به عنوان سنت و قانون الهی کنش و واکنش از آن یاد شده است. در این نوشتار تلاش شده تا این بخش معرفی و تبیین شود.


پاداش ها و کیفرهای تکوینی به صورت تسبیبی (ایجاد اسباب و لوازم) انجام می شود. اینها به صورت ها و سازوکارهای متفاوت و مختلف پدید می آیند و تاثیر می گذارند. از آنجا که دنیا مکان کشت و داشت است نه برداشت نهایی و کامل، نمی توان امید داشت که همه آنچه رخ داده است در آن بازتاب نماید، ولی بخشی از آن به جهاتی بروز و ظهور می کند. به عنوان نمونه سنت الهی در پاداش این است که اجر کسی را که ایمان به خدا نداشته و یا به آخرت باور ندارد، در همین دنیا بدهد. خداوند می فرماید: «هر کس پاداش دنیا را بخواهد چیزی از آن به او خواهیم داد و هر کس پاداش آخرتی بخواهد از آن به او در همین دنیا می دهیم و به زودی سپاسگزاران را پاداش خواهیم داد. (آل عمران/ 145)


و نیز می فرماید: «کسی که کاشته آخرت را خواهان باشد به او برکت می دهیم (در دنیا) و بر فرآورده اش می افزاییم و کسانی که تنها کشت دنیا را می خواهند، بخشی از آنچه را خواهانند به آنان می دهیم؛ ولی در آخرت هیچ بهره ای ندارند. (شوری/20)

زیرا این دسته اخیر باوری به آخرت ندارد و کسی که ایمان به رستاخیز نداشته باشد، خواهان آخرت نخواهد بود و انتظاری از او نمی رود، پس خدا نیز تنها در همین دنیا به او پاداش اعمال خویش را می دهد.


در جای دیگر می فرماید: «کسانی که تنها زندگی زودگذر دنیا را می خواهند، آن اندازه را که بخواهیم و برای هر کس اراده کنیم فوری در این دنیا به او می دهیم و سپس دوزخ را برای او قرار می دهیم.» (اسراء/ 18-30)


به هر حال پاداش و کیفر، افزون بر نوع تشریعی آن به صورت تکوینی در دنیا پدید می آید و برآیند آن این است که سنت و قانون الهی بر تحقق چنین سنت هایی است. این پاداش ها و کیفرها که به عنوان سنت در جامعه و تاریخ و هستی جریان می یابد، به صورت فردی و اجتماعی و نیز به صورت مادی و معنوی خواهد بود. به عنوان نمونه پاداش هایی چون راهیابی برای حل مشکلات (یجعل لکم فرقانا)، افزایش محبوبیت اجتماعی، افزایش طول عمر و تاخیر در اجل حتمی و معلق، وجاهت اجتماعی و افزایش برکات و خیرات (مریم/ 96؛ یوسف/ 54؛ کهف/ 84) از جمله پاداش تکوینی است که در این دنیا تحقق می یابد.


اما در مورد کیفرهای دنیوی که به صورت تکوینی تحقق می یابد و بخشی از کیفرهای الهی است می توان به عذاب هلاکت، سختی، فساد ظاهری، تنگی در روزی، استدراج و امهال اشاره کرد.


هدف از این گونه کیفرها می تواند بیداری خود و یا دیگری و تشویق و ترغیب و تربیت انسان باشد. قرآن درباره کیفرها به مسئله بیداری دیگری در مسئله فرعون و هلاکت او و لشکریانش اشاره می کند.


در آیه دیگری درباره عذاب دنیوی می فرماید: «ما آنان را به عذاب نزدیک دنیوی پیش از عذاب بزرگ تر اخروی می چشانیم شاید بازگردند.» (سجده/ 21)


علامه طباطبایی درباره این مسئله می نویسد: چون که هدف از چشاندن عذاب، برگشت آنان به سوی خدا به وسیله توبه و انابه می باشد، پس مراد از عذاب نزدیک همان عذاب های دنیوی است که به منظور ترساندن و انذار، بر آنان فرو فرستاده می شود تا به سوی خدا توبه کنند و بازگردند و منظور از آن، عذاب استیصالی و عذاب هایی نیست که پس از مرگ محقق می شود. در این صورت مراد از عذاب اکبر روز قیامت است. (المیزان، 16، 264)


آیات دیگری چون آیه 41 سوره روم و آیه 94 سوره اعراف نیز چنین اهدافی را برای سنت کیفر دنیوی بیان می دارد.
بلاهای آسمانی و زمینی همچون زلزله، صاعقه، توفان، سیل های بنیان کن و خشکسالی ها نمونه ای از این کیفرهای تکوینی است.


ویژگی های کیفرها و پاداش های تکوینی
کیفرها و پاداش های تکوینی، هویتی حقیقی دارد و آثار وضعی همان گناهان و یا اعمال صالح است یعنی رابطه علت و معلولی با گناهان و عمل صالح دارد، حتی اگر این اعمال به شکل عمل قلبی چون استغفار انجام شود، نمی توان این رابطه را نادیده گرفت؛ زیرا قرآن رابطه میان آن دو را چنان ترسیم کرده است که جز رابطه علی و معلولی نمی توان رابطه دیگری را تصور کرد.


به عنوان نمونه پرداخت زکات می تواند در آب و هوا و نزول فیض های آسمانی تأثیرگذار باشد، هر چند که فهم انسان از درک آن رابطه علی و معلولی عاجز و ناتوان است.


قرآن میان تقوا و فراوانی و نزول برکات و رزق مادی و معنوی (اعراف/96)

و نیز میان استغفار و از میان برداشته شدن عذاب، رابطه برقرار کرده است. در سوره انفال آیه 33، استغفار و وجود پیامبر(ص) در میان مردم را به عنوان دو عامل برای رفع عذاب و دفع آن برمی شمارد و می فرماید:

تا هنگامی که تو در میان ایشان هستی، خدا (کافران و مشرکان را که خواستار عذاب هستند) (اعراف/32) عذابشان نکند و تا هنگامی که از خدا آمرزش می خواهند نیز خدا عذابشان نخواهد کرد. در اینجا وجود پیامبر(ص) در میان مردم به عنوان عاملی مستقل مطرح شده است که موجبات عذاب دنیوی را برمی دارد. چنانکه استغفار پیاپی به عنوان عامل مستقل دیگری برشمرده شده است.


تاکید آیات قرآن بر استغفار دائمی حتی برای پیامبر (نصر / 3)

بیانگر این مهم است که انسان برای رهائی همواره نیازمند درخواست بخشش از خداست. بنابراین از آنجا که در حال حاضر پیامبر در میان ما نیست تنها عامل بازدارنده از عذاب الهی در دنیا آن است که به عامل دوم یعنی استغفار دائمی چنگ بزنیم.
این آیات و دیگر آیات مشابه، بیانگر این مطلب هستند که میان استغفار و یا وجود پیامبر و تاخیر عذاب حتی نسبت به کافران و مشرکان ارتباط علّی و معلولی است. هر چند که ما چگونگی این رابطه را درک نمی کنیم. همچنین میان قرض الحسنه دادن و افزونی مال، میان صله رحم و افزونی عمر و روزی و سایر اعمال، رابطه علّی و معلولی برقرار است.


عذاب پندآموز
هر چند قرآن بیان می کند که سنت عام و فراگیر الهی بر این قرار گرفته است که عذاب مکافاتی را به آخرت موکول کند، ولی بخشی از عذاب را برای جلوگیری از گسترش فساد در زمین و یا پندآموزی دیگران به این دنیا انتقال می دهد. اگر به واژگانی که قرآن درباره این مطلب اشاره کرده بنگرید درمی یابید که بخش عمده ای از بیانات قرآنی درباره عذاب اقوام و افراد برای عبرت و پند و بیداری دیگران است. واژگانی چون نظر و عبرت این معنا را به خوبی می نمایاند. از آن میان درباره اقوامی که به عذاب استیصال (ریشه کنی) دچار شده و از زمین به طور کلی نیست و نابوده شده اند می فرماید: «فانظر کیف کان عاقبهًْ المکذبین» (زخرف/25) و نیز ده ها آیه دیگر که مردم را به عبرت گیری و نظر در پایان کار کافران در دنیا می خواند.


فرعون نمونه ای است که خداوند مرگ او را مایه عبرت و پند دیگران قرار داده است. به نظر می رسد که صدام نیز نمونه امروزی فرعون است که به بسیاری از خصوصیات استکباری فرعون تجسم بخشیده است.

او نیز مانند فرعون مردان را می کشت و زنان را به هرزگی می فرستاد و کودکان را در شکم مادرهایشان به قتل می رساند. جامعه طاغوت صدام چنان بود که کسی را یارای مخالفت نبود. مومن ال صدام را به بهانه ای بر سر دار برد و شهید صدر را به فجیع ترین وضعی کشت. در یک حرکت وحشیانه فرعونی مردمان حلبچه را با بمب هایی شیمیایی از هستی ساقط کرد. شهرها و آبادی ها بسوخت و دل های انسان ها خون کرد. امنیت و آسایش را از مردمانش و دیگران سلب کرد. اگر به خصلت های فرعونی صدام با توجه به مستندات و روایات و فیلم ها بنگرید به خوبی می توانید دریابید که چرا این مرد را این گونه خدا بر دار کرد تا عبرت آیندگان شود و بوش ها و هیتلرها و یزیدها و فرعونیان زمان به خود آیند و دیگر همان راه رفته را نروند و آزموده را نیازمایند.


* مرکز فرهنگ و معارف قرآن - قم

گلچینی از معارف کیهان



نظر شما



نمایش غیر عمومی
تصویر امنیتی :